Przemoc domowa a odpowiedzialność karna, cz. 1

Przemoc domowa a odpowiedzialność karna, cz. 1

  1. Definicje przemocy domowej

Według Słownika współczesnego języka polskiego „Przemoc – nadużywanie siły, wykorzystywanie przewagi fizycznej nad kimś dla osiągnięcia jakiś celów; też: użycie siły w celach przestępczych; gwałt, przymus, nacisk; przemoc fizyczna, psychiczna. Akty przemocy”.

Według Wiesławy Kaczaran – przemoc jest wymuszeniem na jednostce określonych zachowań, sposobów myślenia, wartościowania i interpretowania świata. Celem przemocy jest wymuszenie lub wywarcie określonego wpływu, co powoduje zmianę zachowania jednostki.

Pojęcie przemocy jest często utożsamiane z agresją. Jakkolwiek te dwa pojęcia mają ze sobą wiele wspólnego, to pomiędzy nimi występuje pewna różnica dotycząca intencji sprawcy. W przypadku agresji chodzi każdorazowo o zamierzone działanie, mające na celu wymierzenie komuś krzywdy, zadanie bólu, wyrządzenie szkody fizycznej, i jest skierowane na zewnątrz wobec innej osoby. W przypadku przemocy intencją agresora jest zamierzone działanie, często długotrwałe, mające na celu kontrolowanie i podporządkowanie osoby, które może być wymuszone agresją, ale równie często pozbawione jest znamion agresji (np. chłód emocjonalny). Przemoc staje się w tym wypadku instrumentem, służącym osiąganiu przez agresora zamierzonych celów – w postaci przejęcia kontroli nad domownikami.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny w dniu 14 lipca 2005 r. w wydanej opinii stwierdził, że:

 „Przemoc domowa, fizyczna i moralna mężczyzn wobec kobiet stanowi jedno z najpoważniejszych pogwałceń praw człowieka – prawa do życia oraz do nietykalności fizycznej i psychicznej. Ponieważ przemoc ta wynika z wciąż jeszcze charakteryzującego nasze społeczeństwa nierównego podziału władzy między płcie, zjawisko to dotyczy kobiet ze wszystkich warstw społecznych. Stanowi to hamulec rozwoju ogólnie pojętego społeczeństwa demokratycznego. Dlatego też, jedno z najważniejszych zadań polityki europejskiej, opartej na poszanowaniu podstawowych praw człowieka, polega na zapobieganiu takim czynom oraz na opracowywaniu skutecznych procedur w zakresie edukacji, prewencji, ścigania karnego i wsparcia”.

  • Formy przemocy ze względu na typ zachowania:
  • przemoc fizyczna – jakiej ulegają ofiary, jest najbardziej widoczna i rozpoznawalna po objawach zewnętrznych. Trudno bowiem ukryć opuchnięte usta, złamania, zadrapania czy sińce pod oczyma. Ofiary, które jej doznały, wykazują objawy emocjonalne, takie jak: niepokój, pobudzenie emocjonalne, strach przed sprawcą, lęk przed wykorzystywaniem, poczucie upokorzenia, izolację i odrzucenie. Przemoc fizyczna może wywoływać objawy przemocy psychicznej, prowadzące do depresji i choroby psychicznej;
  • przemoc psychiczna/emocjonalna – prowadzi ofiarę do pozbawienia wiary we własne siły, zaufania do własnej osoby, do odarcia jej z poczucia godności, i sprawia, że staje się ona uzależniona od agresora.  Może przybierać różne formy: upokarzanie, zastraszanie, obwinianie, obrzucanie wyzwiskami, poniżanie, umniejszanie umiejętności, wyśmiewanie, wypominanie (np. jedzenia), chłód emocjonalny, oziębłość czy przymus.  W początkowej fazie wywołuje nerwicę, która może prowadzić do depresji, a ta prowadzić do choroby psychicznej. Pomimo, że ta forma przemocy nie pozostawia widocznych śladów cielesnych, to jest dużo groźniejsza w długofalowych skutkach, niż przemoc fizyczna. Powstałe bowiem na skutek siły fizycznej obrażenia szybko się goją i z reguły nie pozostawiają widocznych śladów. Natomiast nerwica, depresja, zaburzenia psychiczne (psychozy) wywołane tą formą przemocy, utrzymują się przez wiele lat, a często towarzyszą ofierze aż do jej śmierci. Agresor, poprzez swoje działania i zachowania, wywołuje u ofiary pewien stan psychiczny, który sprawia, że staje się ona ofiarą depresyjnie ubezwłasnowolnioną (def. własna autora);
  • przemoc seksualna – to każde nieakceptowane zachowanie osoby dorosłej, która podejmuje czynności o charakterze seksualnym, aby zaspokoić swój popęd płciowy. To wszelkie zachowania prowadzące do wymuszenia pożycia płciowego, w tym gwałty, nieakceptowane pieszczoty i praktyki seksualne, czyny lubieżne wobec dzieci lub akty seksualne dokonywane na ich oczach, a także obnażanie się przy dzieciach, oglądanie przy nich filmów pornograficznych czy zachęcanie lub zmuszanie do pozowania do zdjęć pornograficznych;
  • przemoc finansowa/zaniedbywanie – może polegać na zabieraniu zarobionych pieniędzy, wydzielaniu pieniędzy, zmuszaniu do niepodejmowania pracy, nie płaceniu alimentów, głodzeniu i niezaspokajaniu podstawowych potrzeb bytowych dziecka i rodziny.
  • Fazy przemocy domowej

Przemoc domowa jest zaliczana do najczęściej występującej formy agresji międzyludzkiej. Jej cechą charakterystyczną jest długotrwały przebieg, przechodzący przez kolejne fazy:

•        Faza narastającego napięcia:

  • zachowanie agresora – wszystko go denerwuje, szuka okazji do zaczepek słownych i fizycznych. Celowo prowokuje i „podgrzewa” swoim zachowaniem atmosferę, która „usprawiedliwiałaby” dalsze stosowanie przez niego przemocy;
  • zachowanie ofiary – robi wszystko, żeby zażegnać konflikt. Próbuje uspokoić agresora, zaspokoić jego żądania. Przeprasza i staje się być wobec niego uległa. Z każdą chwilą narasta u niej napięcie i uczucie strachu przed agresorem, objawiające się bólami głowy, nerwowością, bólami brzucha czy niemożnością podjęcia jakiejkolwiek decyzji.

•        Faza gwałtownej przemocy:

  • zachowanie agresora – wzrost frustracji jest na tyle duży, że nie potrafi już nad nią zapanować, i już tylko mała iskra dzieli go od napaści. Nakręcony zwiększoną dawką agresji, eksploduje gniewem, wpadając w szał, zachowując się niczym kat, stosując różnego rodzaju przemoc;
  • zachowanie ofiary – w początkowej fazie ataku występuje zaskoczenie wywołane szokiem, na skutek sposobu zachowania się agresora, które z każdą chwilą ustępuje uczuciu: bezradności, przerażenia, oszołomienia czy wstydu. Przerażona ofiara odczuwa bezradność i traci stopniowo chęć do życia.

•        Faza miodowego miesiąca:

  • zachowanie agresora – próbuje przepraszać i usprawiedliwiać swoje zachowanie a nawet do skruchy. Wyraża skruchę, nawet kupuje kwiaty czy prezent na przeprosiny. Stara się wmówić ofierze, że to się więcej nie powtórzy, że to był „wypadek” i więcej nie dojdzie do takich sytuacji, obiecuje, że podejmie leczenie (np. kuracja odwykowa). Stwarza pozory poprawy i wzorowego partnera;
  • zachowanie ofiary – zabiegi agresora zaczynają przynosić efekty. Ofiara usiłuje wierzyć, że to jedynie incydent, który się już więcej nie powtórzy, że znowu będą razem, pełni miłości i wzajemnego zrozumienia.

•        Faza narastającego napięcia – jest ona regresem we wzajemnym zachowaniu, cofającym się do fazy pierwszej, przy czym powtarzający się cykl wykazuje każdorazowo coraz większe objawy wynaturzenia i okrucieństwa w zakresie stosowanej przemocy. Sprawca przestaje już przebierać w środkach i metodach przemocy i nie zamierza już dłużej ukrywać swojego prawdziwego oblicza.

Pomimo powtarzającego się doznawania przemocy, ofiara nadal pozostaje w związku i nie podejmuje prób zmiany swojej sytuacji. Dzieje się tak m.in. z następujących przyczyn:

•        poczucie bezradności i bezsilności;

•        poczucie osamotnienia;

•        brak wiary we własne siły;

•        nieumiejętność powiedzenia stanowczego „nie”;

•        braku uświadomienia, że jest się ofiarą przemocy;

•        strach przed utratą partnera;

•        strach przed utratą warunków bytowych;

•        strach przed utratą źródła utrzymania;

•        złudne przekonanie, że to się zmieni;

•        wyuczona bezradność, połączona z depresją i poczuciem winy;

•        uleganie wrażeniu, że widocznie zasłużyła na to.

  • Zakres odpowiedniości karnej z tytułu przemocy domowej

Organami, które są odpowiedzialne za przeciwdziałanie przemocy domowej, są:

  • Policja;
  • Prokuratora;
  • Sądy rodzinne;
  • Inne instytucje i organizacje, w tym: pomoc społeczna;

Policja z mocy ustawy, ma prawny obowiązek ścigania przestępstw jakim jest przemoc domowa. Mówi o tym:

Art. 15a. Funkcjonariusz Policji ma prawo zatrzymania sprawców przemocy w rodzinie stwarzających bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego w trybie określonym w art. 15.

Oznacza to, że funkcjonariusz Policji, którzy powziął wiadomość o przemocy w rodzinie, ma prawny obowiązek podjęcia działań zmierzających do zatrzymania sprawców, którzy takiej przemocy się dopuszczają.

Podstawowym aktem prawnym, który reguluje odpowiedzialność karną sprawców przemocy domowej jest kodeks karny oraz kodeks postępowania karnego.

Kodeks karny chroni rodzinę przed następstwami przemocy domowej w wielu artykułach, w zależności od znamion czynu zabronionego. W podstawowym brzmieniu ochrona jest uregulowana w art. 207 kk:

Art. 207. § 1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

§ 2. Jeżeli czyn określony w § 1 połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.

W przypadku, gdy ofiara przemocy postanowi złożyć zawiadomienie o przestępstwie, może dochodzić do popełnienia przestępstwa uregulowanego w art. 245 kk:

Art. 245 kk. [Zmuszanie świadka] Kto używa przemocy lub groźby bezprawnej w celu wywarcia wpływu na świadka, biegłego, tłumacza, oskarżyciela albo oskarżonego lub w związku z tym naruszenia jego nietykalność cielesną, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Ten rodzaj przestępstwa, popełniają najczęściej sprawcy, którzy wymuszają na świadku, aby ten skorzystał z prawa do odmowy zeznań i nie składał wyjaśnień przed organami ścigania i w sądzie, które mogły by go narazić na odpowiedzialność karną.

Kodeks karny przewiduje odpowiedzialność karną również za inne przestępstwa, które mogą składać się na przemoc w rodzinie, a w szczególności:

•        spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 kk);

•        spowodowanie naruszenia czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia (art. 157 kk);

•        spowodowanie uszkodzenia ciała dziecka poczętego lub rozstrój zdrowia zagrażający jego życiu (157a kk);

•        w przypadku nieudzielenia pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 162 kk);

  • W przypadku pozbawienia człowieka wolności (art. 189 kk);

•        w przypadku grożenia innej osobie popełnieniem na jej szkodę lub szkodę osoby najbliższej, jeżeli groźba ta wzbudza w zagrożonym uzasadnioną obawę, że będzie spełniona (art. 190 kk);

  • W przypadku uporczywego nękania innej osoby lub osoby jej najbliższej (art. 190a kk)

•        w przypadku stosowania przemocy wobec osoby lub groźby bezprawnej, w celu zmuszenia innej osoby do określonego działania, zaniechania lub znoszenia (art. 191 kk);

•        wobec osób, które wdzierają się do cudzego domu, mieszkania, lokalu, pomieszczenia albo ogrodzonego terenu lub wbrew żądaniu osoby uprawnionej nie opuszczają takiego miejsca (art. 193 kk);

•        wobec osób, które w związku z przemocą, groźbą bezprawną lub które podstępem doprowadzają inną osobą do obcowania płciowego (art. 197 kk);

•        wobec osób obcujących płciowo z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszczających się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub doprowadzając do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania (art. 200 kk);

•        w przypadku zmierzania do spotkania z małoletnim poniżej lat 15 poprzez nawiązanie z nim wirtualnego kontaktu i wprowadzenie go w błąd, wyzyskanie błędu lub niezdolności do należytego pojmowania sytuacji albo zastosowanie groźby bezprawnej (art. 200a § 1 k.k.), bądź złożenie takiej osobie za pośrednictwem Internetu lub sieci telekomunikacyjnej propozycji obcowania płciowego, poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej, udziału w produkowaniu lub utrwalaniu treści pornograficznych, oraz zmierzanie do realizacji tejże propozycji (art. 200a § 2 k.k.). W obu wypadkach czynności te muszą znamionować się umyślnością sprawcy działającego w określonym przestępczym celu;

•        wobec osób dopuszczających się obcowania płciowego w stosunku do wstępnego, zstępnego, przysposobionego, przysposabiającego, brata lub siostry (art. 201 kk);

•        w przypadku osób, które małoletniemu poniżej lat 15. prezentują treści pornograficzne lub udostępniają mu przedmioty mające taki charakter albo rozpowszechnia treści pornograficzne w sposób umożliwiający takiemu małoletniemu zapoznanie się z nimi (art. 202 kk);

•        w przypadku rozpijania małoletniego, dostarczając mu napoju alkoholowego, ułatwiając jego spożycie lub nakłaniając go do spożycia takiego napoju (art. 208 kk);

•        w przypadku osób, które uporczywie uchylają się od wykonania ciążącego na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądowego obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie osoby najbliższej lub innej osoby i przez to naraża ją na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych (art. 209 kk);

•        wobec osób, które wbrew obowiązkowi troszczenia się o małoletniego poniżej lat 15 albo o osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny osobę tę porzucają (art. 210 kk);

•        w przypadku osób, które wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru uprowadzają lub zatrzymują małoletniego poniżej lat 15. albo osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny (art. 210 kk);

•        w przypadku zniesławienia (art. 212 kk) lub znieważenia (art. 216 kk);

•        w przypadku uderzenia lub w inny sposób naruszenia jego nietykalności cielesnej, np. spowodowanie siniaków na ciele czy wybicie zęba (art. 217 kk);

  • W przypadku niezawiadomienia organów ścigania lub innych instytucji powołanych z mocy prawa do sprawowania nadzoru i opieki nad rodzinami, np. pomocy społecznej o tym, że ktoś wykorzystuje lub zamierza wykorzystać seksualnie dziecko oraz o przypadkach spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, zgwałcenia, wykorzystania bezradności lub niepoczytalności, za które to przestępstwo grozi kara do 3.lat pozbawienia wolności (art. 240 kk);

•        w przypadku zabrania w celu przywłaszczenia cudzej rzeczy ruchomej (art. 278 kk);

•        w przypadku kradzieży z włamaniem (art. 279 kk);

•        w przypadku przywłaszczenia cudzej rzeczy ruchomej lub prawa majątkowego (art. 284 kk);

•        w przypadku zniszczenia, uszkodzenia lub czynienia rzecz niezdatną do użytku (art. 288 kk);

Przedstawiony katalog możliwych przestępstw popełnianych przez sprawców przemocy domowej, umożliwia osobom które takiej przemocy doświadczyły, domagania się pomocy prawnej, w tym wszczęcia postepowania karnego przez organy ścigania oraz ochrony przewidzianej w kodeksie karnym oraz ustawie o Policji.

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •